كردن مكنونات ما فىالضمير خود را آموخت ، بعضى مفسرين گفته‌اند مقصود اين است كه لغات را خدا وضع كرده است يعنى مشكل انسان فقط اين بوده كه مىبايست لغت برايش وضع مىشد ، خدا قبلًا آمده به وسيلهء انبياء لغات را وضع كرده است . مثلًا لغت عربى ، لغت عبرى ، لغت فارسى ، لغت تركى را به وسيلهء پيغمبران وضع كرده و در اختيار انسانها قرار داده است ؛ اين معنى « عَلَّمَهُ الْبَيان » است ، يعنى خدا واضع لغات است . ( بعد نظريه‌اى هم در علم لغت‌شناسى در قديم پيدا شده بود كه اصلًا واضع لغت خداست به دليل عَلَّمَهُ الْبَيانَ . ) البته اين نظر را بعضى گفته‌اند ولى نه بعضى كه قابل اعتنا باشند . ديگران گفته‌اند اولًا معنى « عَلَّمَهُ الْبَيانَ » « عَلَّمَهُ اللُّغَةَ » نيست . صحبت در لغت نيست . اگر سخن از لغت مىبود باز يك حرفى بود . صحبت از سخن گفتن و بيان كردن و استعدادِ بيان كردن مكنونات خود است . اين همان استعدادى است كه انسان در ادراك كليات دارد . پس « خدا به انسان بيان را تعليم كرده » يعنى در فطرت انسان آن استعداد را نهاده است كه بعد منشأ مىشود براى بيان كردن . اين دو نعمت در اين دو سوره ذكر شده است ، يعنى نعمت بيان كه در سورهء رحمن آمده و نعمت قلم كه در سورهء علق آمده ، و ديديم اين هر دو سوره خيلى به يكديگر نزديكند . در مجموع [ در اين دو سوره ] با تفاوتهايى در پس و پيش بودن و برخى نكات ديگر ، سخن از خلقت انسان و از تعليم انسان به‌طور عموم است و سخن از تعليم بيان است در سورهء رحمن و از تعليم قلم است در سورهء علق . در سورهء علق اهميت مطلب از اين جهت است كه اولين سوره‌اى است كه بر پيغمبر نازل شده يعنى ديباچهء قرآن است كه ببينيم قرآن در اولين آياتى كه بر قلب پيغمبر نازل مىكند چه مطالبى را طرح مىكند . خلقت را طرح كرده ، تعليم را طرح كرده ، قلم را طرح كرده . در سورهء رحمن [ اهميت مطلب ] ازجهت ديگر [ است و آن اين ] كه تمام سوره در مقام ذكر نعمتهاست ، [ ببينيم ] از چه نعمتى شروع كرده است . باز اينجا مىبينيم صحبت تعليم و خلقت و بيان است . اهميت دو نعمت بيان و قلم اين « بيان » و « قلم » دو چيزى است كه اگر انسان در اينها دقت نكند شايد مثلًا بگويد خدا به انسان فرش داده ، خدا به انسان نعمت بيان هم داده است ؛ خدا به انسان نعمت